این پژوهش با هدف ارزیابی میزان آمادگی فضای کسب‌وکار در استان آذربایجان غربی و شناسایی مؤلفه‌های اصلی مؤثر بر آن به‌صورت جامع و نظام‌مند انجام گرفته است. با توجه به اهمیت روزافزون محیط کسب‌وکار در رشد اقتصادی، جذب سرمایه‌گذاری و ارتقای رقابت‌پذیری منطقه‌ای، پژوهش حاضر تلاش دارد تا با تلفیق رویکردهای کیفی و کمی، تصویری دقیق و چندوجهی از وضعیت موجود و مسیرهای بهبود آن در استان ارائه دهد.

در بخش کیفی پژوهش، با استفاده از روش تحلیل مضمون و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۲ نفر از خبرگان حوزه‌های اقتصاد، مدیریت، سیاست‌گذاری عمومی و توسعه منطقه‌ای، داده‌های اولیه گردآوری شد. این خبرگان شامل مدیران ارشد استانی، اساتید دانشگاه، فعالان اقتصادی و کارشناسان دستگاه‌های اجرایی بودند که به‌صورت هدفمند و بر اساس معیار اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفت تا مضامین کلیدی و روابط میان آن‌ها استخراج شود.

نتیجه تحلیل داده‌های کیفی، شناسایی پنج مؤلفه اصلی اثرگذار بر آمادگی فضای کسب‌وکار در استان بود:

ساختار نهادی و حکمرانی – شامل شفافیت مقررات، ثبات تصمیم‌گیری، پاسخگویی نهادی، و میزان تعامل میان بخش دولتی و خصوصی.

زیرساخت‌های توسعه‌ای – دربرگیرنده شاخص‌هایی مانند دسترسی به حمل‌ونقل، انرژی، فناوری اطلاعات و زیرساخت‌های صنعتی.

محیط اقتصادی و سرمایه‌گذاری – مرتبط با ثبات اقتصاد کلان، نظام مالیاتی، سیاست‌های اعتباری و تسهیلات بانکی.

ظرفیت‌های منطقه‌ای و تجاری – شامل مزیت‌های نسبی استان در تولید، تجارت مرزی، دسترسی به بازارهای بین‌المللی و نقش شبکه‌های توزیع.

منابع انسانی و اجتماعی – ناظر بر سرمایه انسانی، سطح آموزش و مهارت نیروی کار، اعتماد اجتماعی و روحیه کارآفرینی در استان.

برای اعتباربخشی به یافته‌های کیفی، تحلیل‌ها توسط دو پژوهشگر مستقل بازبینی و با روش مقایسه‌ای و اجماع نهایی تأیید شد تا قابلیت اعتماد و روایی مضامین افزایش یابد.

در بخش کمی پژوهش، مدل مفهومی حاصل از مرحله کیفی به‌وسیله پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته در جامعه آماری شامل ۳۹۲ نفر از فعالان اقتصادی استان آذربایجان غربی مورد آزمون قرار گرفت. روایی محتوا از طریق نظرات خبرگان و پایایی ابزار با محاسبه آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی تأیید گردید. داده‌های گردآوری‌شده با روش مدل‌سازی معادلات ساختاری و با استفاده از نرم‌افزار Smart PLS تحلیل شدند.

نتایج تحلیل کمی نشان داد که همه مؤلفه‌های شناسایی‌شده تأثیر معناداری بر آمادگی فضای کسب‌وکار دارند، اما مؤلفه محیط اقتصادی و سرمایه‌گذاری با ضریب مسیر ۰.۹۳۹ بیشترین اثر را بر آمادگی فضای کسب‌وکار استان دارد. پس از آن، ساختار نهادی و حکمرانی، زیرساخت‌های توسعه‌ای، ظرفیت‌های منطقه‌ای و تجاری و منابع انسانی و اجتماعی نیز به‌ترتیب با ضرایب بین ۰.۸۵ تا ۰.۹۲ نقش‌های کلیدی و مکمل ایفا می‌کنند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که تقویت بسترهای اقتصادی و نهادی، مهم‌ترین گام برای ارتقای آمادگی فضای کسب‌وکار در استان محسوب می‌شود.

بر اساس تلفیق نتایج کیفی و کمی، پژوهش حاضر چارچوبی بومی‌سازی‌شده برای سنجش و ارتقای آمادگی فضای کسب‌وکار در استان آذربایجان غربی ارائه می‌دهد. این چارچوب علاوه بر تبیین روابط میان مؤلفه‌های نهادی، اقتصادی و انسانی، می‌تواند در سیاست‌گذاری توسعه‌ای و برنامه‌ریزی استراتژیک استان مورد استفاده قرار گیرد.

دستاورد اصلی پژوهش آن است که آمادگی فضای کسب‌وکار در یک منطقه، حاصل تعامل هم‌زمان عوامل ساختاری، نهادی، زیرساختی و انسانی است و تقویت تنها یکی از آن‌ها بدون اصلاح سایر حوزه‌ها، تأثیر پایداری نخواهد داشت. به‌ویژه در مناطق مرزی مانند آذربایجان غربی، نقش ظرفیت‌های تجاری و زیرساختی در پیوند با سیاست‌های اقتصادی و حکمرانی کارآمد از اهمیت دوچندان برخوردار است.

از منظر کاربردی، یافته‌ها پیشنهاد می‌کنند که نهادهای تصمیم‌گیر در سطح استانی و ملی باید بر چهار محور کلیدی متمرکز شوند:

اصلاح و بهبود نظام حکمرانی اقتصادی با تأکید بر شفافیت، پاسخگویی و کاهش مداخلات غیرضروری در فرآیندهای کسب‌وکار؛

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فیزیکی و فناورانه برای افزایش کارایی تولید و دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی؛

توانمندسازی منابع انسانی و تقویت مهارت‌های کارآفرینی از طریق آموزش‌های تخصصی و حمایت از نوآوری‌های محلی؛

ایجاد سازوکارهای حمایتی برای جذب سرمایه و کاهش ریسک‌های محیطی با اصلاح نظام مالیاتی، اعتباری و بیمه‌ای.

به‌طور کلی، این پژوهش با رویکردی تلفیقی و تحلیلی، تصویری جامع از وضعیت آمادگی فضای کسب‌وکار در آذربایجان غربی ترسیم کرده و با ارائه مدلی علمی و کاربردی، مسیر بهبود و توسعه پایدار اقتصادی در این منطقه را روشن ساخته است. نتایج آن می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای تدوین سیاست‌های توسعه منطقه‌ای، برنامه‌ریزی صنعتی و ارتقای جایگاه استان در شاخص‌های ملی فضای کسب‌وکار مورد استفاده مدیران، تصمیم‌سازان و پژوهشگران قرار گیرد.