الگوی جامعه‌دانش بنیان در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : ‌علمی

نویسندگان

1 دانشگاه فنی و حرفه‌ای - دانشکده شهید شمسی پور

2 استادیار دانشگاه عالی دفاع ملی

چکیده

هدف و مقدمه: با توجه به اسناد بالا‌دستی، یکی از ویژگی‌های جامعه ایران در افق چشم‌انداز 20 ساله، تحقق جامعه مبتنی بر دانش است. شناسایی بستر، شرایط علی، شرایط مداخله‌گر و راهبردهای تعامل و کنشِ دانشی در راهبری جوامع دانش بنیان می‌تواند در تحقق جامعه دانشی مفید و مؤثر باشد.
هدف این پژوهش که با روش نظریه داده بنیاد صورت گرفته است، شناسایی و طبقه‌بندی این عوامل بوده و در پی پاسخ به این سؤال اساسی است که «بسترها، شرایط علی، شرایط مداخله‌گر و راهبردهای تعامل و کنش دانشی در راهبری جوامع دانش بنیان کدامند؟».
دانش برای توسعه جوامع انسانی حیاتی بوده و نقش کلیدی در رشد اقتصادی، توسعه اجتماعی، غنای فرهنگی و توانمندسازی سیاسی ایفا می‌کند. یونسکو به منظور تمایز جامعه دانش بنیان از «جامعه اطلاعاتی» به توسعه مفهوم «جامعه دانش‌بنیان» پرداخته است که حاوی ایده‌هایی مبتنی بر فراگیری، کثرت‌گرایی، تساوی، گشودگی و مشارکت است. این مفهوم، بیانگر اعتقاد راسخ یونسکو به این مهم است که جوامع دانش بنیان نه‌تنها از سوی نیروهای علمی و فناوری، بلکه  باید توسط انتخابهای اجتماعی شکل داده‌شده و هدایت شوند. در حقیقت، علم و فناوری ظرفیت خارق‌العاده‌ای را برای مبادله اطلاعات و دانش، ظهور الگوهای جدید ارتباطات و مبادله ایده‌ها و همچنین تولید و طراحی ایجاد می‌کند و هر جامعه‌ای نیز دارای سرمایه‌های معرفتی خاص خود است.
در جمهوری اسلامی ایران، استقرار جامعه دانش بنیان، جامعه فرهیخته، توانا (مقدمه چشم‌انداز)، کارآفرین، خلاق، نوآور (ماده 4 برنامه پنج‌ساله ششم) و نظایر آن از مواردی هستند که در اسناد بالادستی و مشخصاً سند چشم‌انداز آمده است. افزون بر آن، به‌یقین، تدابیر ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) با عناوینی چون «الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی» از توجه نظام جمهوری اسلامی ایران برای پاسخ به نیازها و مطالبات جامعه و نیز استفاده از فرصت‌ها جهت رسیدن به سطح بالای رفاه و آبادانی؛ تحقق جامعه دانایی محور؛ و الگو بودن در سطح و تراز جهانی حکایت دارد. تحقق این مهم، نیازمند توجه اساسی به بسیج منابع و ظرفیت‌های دانشی برای حرکت امیدوارانه و یافتن راه‌حل‌های جدید، مؤثر، کارآمد و پایدار برای اداره جامعه است.
روش‌شناسی: این پژوهش رویکرد استقرایی داشته و از نظر استراتژی نیز کیفی است و از روش داده بنیاد بهره برده است. برای این منظور اسناد بالادستی از جمله چشم‌انداز 1404، برنامه‌های پنج‌ساله، سند تحول راهبردی علم و فناوری کشور، مطالعات علمی و پژوهشی مربوطه مورد بررسی واقع و مصاحبه‌های تخصصی نیز در بازه زمانی نیمه دوم 1398 تا پایان خرداد 1399 به‌صورت نیمه‌ساختاریافته و به‌روش گلوله برفی تا رسیدن به مرحله اشباع نظری صورت گرفت تا به شناسایی و تبیین عوامل مؤثر پرداخته شود. برای روایی و پایایی پژوهش یا «قابلیت اعتماد» در پژوهش داده‌بنیاد، اسناد و مدارک معتبر  جمع‌آوری مورد بررسی قرار گرفت و جامعه پژوهش نیز با توجه به ویژگی‌هایی از قبیل سابقه بیش از 20 سال فعالیت در زمینه سیاست‌گذاری علم و فناوری، فعالیت در سطوح عالی اجرایی مراکز  اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، تحصیلات عالی و  فعالیت پژوهشی در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور انتخاب شدند. همچنین، در پایان هر مرحله کدگذاری، نتیجه کار در اختیار 5 خبره قرار گرفت تا دقت علمی پژوهش و میزان انطباق متغیرها و گویه‌های تحقیق با هدف اصلی پژوهش بررسی گردد.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌های پژوهش، دانش درون‌زا، تحول اندیشه و تفکر تولید، تبدیل افراد جامعه از فقط مصرف‌کننده دانش به تولیدکننده دانش، مهم‌ترین نقش را در شکل‌گیری جامعه دانش‌بنیان دارند و منبع اصلی این تحولات، افراد آن جامعه هستند. هنگامی‌که دانش از درون ذهن افراد خارج گردیده و در چرخه توزیع و انتشار قرار گیرد، قدرت‌زا می‌شود و همه ابعاد جامعه را متأثر می‌سازد. توجه به مضامینی ازجمله «دغدغه و عزم مشترک» و «تحولات بنیادین مبتنی بر علم و فناوری» (طبقه محوری)؛ خلق، توزیع و به‌کارگیری دانش (شرایط علی)؛ سرمایه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و فناوری اطلاعات و ارتباطات (شرایط مداخله‌گر)؛ چشم‌انداز 20 ساله و ضرورت تحول اندیشه و تفکر تولید با محوریت افراد جامعه (بستر و زمینه)؛ پویایی، تقویت رابطه دانشگاه، صنعت و دولت، ارتقاء فرصت‌های یادگیری (راهبردها)؛ برای تحقق جامعه دانش‌بنیان، ضروری است. اعتبارسنجی مضامین استخراج‌شده، با برگزاری پانل دلفی انجام و درنهایت، مدل پارادایمی ارائه شده است.
بحث و نتایج: تحولات بنیادی، ماهیت جوامع را متأثر نموده است. نظم نوینی در حال شکل‌‌گیری است که پایه‌های آن بر اساس دانش و نوآوری مبتنی بر دانش است. در نتیجه ایفای نقش دانش، دگرگونی غیرقابل‌برگشت و کنترل برای جوامع وجود دارد. واقعیت آن است که با وجود چنین پدیده‌ای محتوم، آشنایی اجمالی جامعه علمی و اجرایی با واژه جامعه دانش بنیان، تبیین شفاف مفهوم شناسی و نیز شناخت عناصر پایه‌ای مؤثر آن بر اساس یک نظام واره علمی و منطقی صورت نگرفته است. ضرورت این مهم به دلیل آن است که اولاً خاستگاه این ادبیات غیربومی بوده؛ و ثانیه غالباً در سطوح سازمانی و یا حوزه‌ای مانند اقتصاد دانش بنیان و موارد مشابه بررسی شده‌اند. نظریه جامعه دانش بنیان و یکی از مهم‌ترین الزامات و پایه‌های تحقق آن، تغییر ذهنیت‌ها و روال‌های موجود و باوراندن این نکته است که دانش بزرگ‌ترین سرمایه و دارایی هر جامعه است و منبع اصلی این سرمایه، افراد آن هستند. هنگامی‌که دانش از درون ذهن افراد خارج گردیده و در چرخه توزیع و انتشار قرار گیرد، قدرت‌زا می‌شود و همه ابعاد جامعه را متأثر می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The paradigm model of the knowledge-based society in the Islamic Republic of Iran

نویسندگان [English]

  • Naser Rahmdel 1
  • Mehran Keshtkar 2
چکیده [English]

Aim and introduction: According to the upstream documents, one of the characteristics of Iranian society in the 20-year perspective is the realization of a knowledge-based society. Identifying the context, causal conditions, interventionist conditions and strategies of knowledge interaction in leading knowledge-based societies can be useful and effective in the realization of the knowledge community.
The purpose of this grounded theory based research is identifying and classifying these factors and finding answer the basic question: What are the contexts, causal conditions, interventionist conditions and strategies of knowledge interaction in leading knowledge-based societies?
Knowledge is vital to the development of human societies and plays a key role in economic growth, social development, cultural richness and political empowerment. In order to distinguish the knowledge-based society from the "information society", UNESCO has developed the concept of the "knowledge-based society", which contains ideas based on inclusiveness, pluralism, equality, openness and participation. This concept expresses UNESCO's strong belief that “knowledge-based societies should be shaped and guided not only by scientific and technological forces, but also by social choices”. In fact, science and technology create an extraordinary capacity for the exchange of information and knowledge, the emergence of new patterns of communication and the exchange of ideas, as well as the production and design. In fact, each society has its own epistemological capitals.
In the Islamic Republic of Iran, the establishment of a knowledge-based society, an educated, capable, entrepreneur, creative, innovative society and the like (Article 4 of the Sixth Five-Year Plan) are among the items mentioned in the upstream documents and specifically the vision document. In addition, the measures announced by the Supreme Leader "Model of Iranian Islamic Development" from the view point of responding to the needs and demands of society and using opportunities to achieve a high level of welfare and prosperity; Realization of knowledge-based society are important. Achieving them requires fundamental attention to mobilizing knowledge resources and capacities to move hopefully and find new, effective, efficient and sustainable solutions to govern society.
Methodology: This research has an inductive approach and is qualitative in terms of strategy. It has used grounded theory. Therefore, upstream documents such as Vision 1404, five-year plans, strategic transformation document of science and technology, relevant scientific and research studies and specialized interviews in the period from the second half of 1398 to the end of June 1399 in a semi-structured and snowball method (to Reach the theoretical saturation) was done to identify and explain the effective factors. Researcher collected valid documents for “validity” and selected the research community according to characteristics such as more than 20 years of experience in science and technology policy, activity at high levels (Executives of economic, cultural, political and social centers), higher education and research activities in universities and research centers of the country. In addition, at the end of each coding step, the result provided to five experts to check the scientific accuracy of the research and the degree of compliance of research variables and items with the main purpose of the research.
Findings: According to the findings, endogenous knowledge, evolution of production thought, transformation of people from just consuming to producing knowledge, have the most important role in shaping the knowledge-based society, and the main source of these changes are the people. When knowledge leaves the minds of individuals and is in the cycle of distribution and dissemination, it affects all aspects of society. Considering themes such as "common concern and determination"; "fundamental developments based on science and technology" (central class); Creation, distribution and application of knowledge (causal conditions); Social, cultural, economic and information and communication capital (intervening conditions); 20-year vision and the necessity of the evolution of production thought and thinking with a focus on members of society (context); Dynamics, strengthening the relationship between university, industry and government, promoting learning opportunities (strategies) is essential for the realization of a knowledge-based society. Validation of the extracted themes is done by holding a Delphi panel and finally, a paradigm model is presented.
Discussion and Conclusion: Fundamental changes have affected the nature of societies. A new order is forming based on knowledge and knowledge based innovation. Because of knowledge, there is irreversible transformation and control for societies. The fact is that despite such an inevitable phenomenon, “a brief acquaintance of the scientific and executive community with the term of knowledge-based society, a clear explanation of the concept, and the recognition of its effective basic elements” have not based on a scientific and logical system. The necessity of this is due: firstly, its origin is non-native literature; and second, it has been examined at organizational or field levels such as knowledge-based economics and the like. The theory of knowledge-based society and one of the most important requirements and foundations for its realization is to change existing mentalities and procedures and believe that knowledge is the greatest asset of any society and, people are the main source of this capital. When knowledge leaves the minds of individuals and is in the cycle of dissemination, it becomes empowering and affects all aspects of society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Knowledge
  • Knowledge-based
  • Society Endogenous Knowledge
  • Shared concern and determination
  • Science and Technology
  • Strategies for interaction and knowledge action
  1. Ali Ahmadi, A. (2017). Identification and prioritization of knowledge-based soft technologies indicators (Case Study: Computer Games), Management Research Journal of Tomorrow, 16, 1-48. (In Persian)
  2. Appio, F. P., Lima, M., & Paroutis, S. (2019). Understanding smart cities: innovation ecosystems, technological advancements, and societal challenges, Technological Forecasting and Social Change, 142, 1–14.
  3. Barry, N. (2002). Taking steps towards the knowledge society reflections on the process of knowledge development, Cedefop Reference series; 35.
  4. Batagan, L. (2007). Indicators for Knowledge Economy, Revista Informatica Economica, nr.4 (44).
  5. Danaeifard, H., Alvani, S. M., & Azar, A. (2007). Methodology of qualitative research in management: a comprehensive approach, Tehran, Saffar Publishing (In Persian).
  6. Diaconescu, M., (2009). Building a knowledge society in the European Union, academy of economic studies Bucharest, Romania, 1, 50-59.
  7. Elena, Š., Roman, V., Ivana, K., Cáková, V., & Rastislav, K. (2020). Knowledge Economy Indicators and Their Impact on the Sustainable Competitiveness of the EU Countries, Sustainability 2020, 12, 4172; doi:10.3390/su12104172.
  8. Emadzadeh, M., Shahnazi, R., & Dehghan Shabani, Z. (2006). A study of the realization of knowledge-based economy in Iran (In Persian).
  9. Hoseini, S. M., Jafari, M., & Akhavan, P. (2019). Feasibility survey the risk-taking due to the knowledge sharing process for the knowledge-based organization (Case Study: An Organization in Field of Information Technology), Scientific Journal of Strategic Management of Organizational Knowledge, 2(7), 1 – 39. (In Persian)
  10. https://fa.irunesco.org/ Iranian National Commission for UNESCO (2019)
  11. Korte, W.B., & Meyer, I. (2004). The knowledge society in Germany: current situation and future trends, Ireland, Dublin, Website:www.eurofound.eu.int.
  12. Lytras, M.D., & Sicilia, M.A. (2005). The knowledge society: a manifesto for knowledge and learning, Int. J. Knowledge and Learning, 1(1/2), 1–11.
  13. Maher, Z., & Madnian, S., (2016). University organizational models in the knowledge-based society, National Congress of Higher Education of Iran. (In Persian)
  14. Mahmoodi, M. (2020). Tejaratefarda.com
  15. Marta P. O., Jaime, A. G., José,, & Merigó, L. (2017). Entrepreneurial universities           (Exploring the Academic and Innovative
    Dimensions of Entrepreneurship in           Higher Education), 92.
  16. Melnikas, B. (2010). Creating knowledge based society and knowledge economy: the main principles and phenomena, Vilnius Gediminas Technical University, Lithuania, 89(2).
  17. Milka, G., Milena, J., & Violeta, T. (2020). Handbook of Research on Enhancing Innovation in Higher Education Institutions, DOI: 10.4018/978-1-7998-2708-5.ch014.
  18. Mohammed M. H., & Ali, A. F. A. (2020). Towards building of the information society based on its components, International Journal of Information Science and Management, 18, 1-63. (In Persian).
  19. Mollai, M., Habibian, S., & Janalizadeh, M. (2011). Presenting an interactive model in a knowledge-based society regarding the formation of knowledge-based businesses on the horizon of 1404, Tehran, National Conference on Entrepreneurship and Management of Knowledge-Based Businesses. (In Persian)
  20. Moradi, Kh., & Safavi, Z. (2012). Study of the role and position of public libraries in developing countries in the knowledge-based economy, Electronic Journal of Astan Quds Razavi Libraries, Museums and Documentation Centers, 4(14-15). (In Persian).
  21. Olga, B.v, Veljko, J., Sandra, J., & Mladen, Č. (2019). Scrutinizing the smart city index: a multivariate statistical approach, Zb. rad. Ekon. fak. Rij. 37(2), 777-799.
  22. Rahmdel, N. (2020). Knowledge construction methodology fusing systems thinking and knowledge management, Noshenakht, 102 (In Persian)
  23. Rahmdel, N. (2016). Maxqda12 content analysis and grounded theory, institute for humanities and social studies (IHSS) (In Persian).
  24. Rahmdel, N. (2020). Knowledge management: background, processes, models and strategies, Tehran: Noshenakht. (In Persian)
  25. Sanaa, A. (2020). Quality higher education is the foundation of a knowledge society: where does the UAE stand?, Quality in Higher Education, 26(2), 209-223, DOI: 1080/13538322.2020.1769263
  26. Selden, L. (2005). On grounded theory - with some malice”. Journal
    of Documentation, 61(1), 114-129.
  27. Simon, F. (2009). Agreen knowledge society, Final Report.
  28. Strauss, A., & Corbin, (1992). Basics of qualitative research: techniques and procedures for developing grounded theory, California: Sage Publications.
  29. UNESCO (2005). Towards knowledge societies, UNESCO world report, http//www.unesco.org/publications
  30. Víctor, R., López, R., José, L., Alfaro, N., & Domingo N.P. (2019). An intellectual capital approach to citizens, Quality of Life in Sustainable Cities: A Focus on Europe, Sustainability 2019, 11, 6025; doi:10.3390/su11216025.
  31. Vlasenko, L., & Ivanova, I. (2017). Urbanization processes and practices of smart city as factors influencing youth’s social values. In MATEC Web of Conferences, 106, 01020. EDP Sciences.
  32. Von Richthofen, A., Tomarchio, L., & Costa, A. (2019). Identifying communities within the smart-cultural city of Singapore: A Network Analysis Approach, Smart Cities, 2(1), 66–81.